Εκδοχές ενός ταξιδιού, Μ. Θεοδοσοπούλου (H Εποχή)

Δευτέρα, 23 Μαΐου 2011

Δώρα Κασκάλη
«Στο τρένο»
Εκδόσεις Γαβριηλίδης
Αθήνα, 2010

Τα διηγήματα μιας συλλογής μπορεί να είναι σκόρπια παιδιά της έμπνευσης, μπορεί, όμως, και να έχουν κάποιους δεσμούς αναμεταξύ τους. Αυτοί, πάλι, μπορεί να είναι δεσμοί αίματος, όπως θα χαρακτηρίζονταν οι θεματικές συγγένειες. Μπορεί, όμως, να είναι και δεσμοί εξ αγχιστείας, που σημαίνει χαλαρότεροι και πιθανώς, ότι προέκυψαν από την ανάγκη συστέγασης των διηγημάτων σε μια συλλογή. Έτσι θα χαρακτηρίζαμε τους δεσμούς τόπου ή και χρόνου, αφού, σε κάποιες περιπτώσεις, μπορεί ο συγγραφέας να παραλλάξει, εκ των υστέρων, αυτά τα στοιχεία στα διηγήματα, ώστε να τα κάνει ομοειδή. Στο πρώτο της βιβλίο, η Δώρα Κασκάλη συγκεντρώνει οκτώ διηγήματα, με συνδετικό κρίκο τον τόπο, στον οποίο διαδραματίζονται. Μόνο που, στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο τόπος συνιστά μέρος του θέματος και συνεπώς, θα ήταν αδύνατο να διαφοροποιηθεί.
Όπως δηλώνει και ο τίτλος του βιβλίου, στα επτά από τα οκτώ διηγήματα, οι ήρωες ταξιδεύουν με τρένο. Μάλιστα, ο αριθμός της θέσης τους μαζί με τον αριθμό του βαγονιού αποτελούν τον τίτλο του κάθε διηγήματος. Πρόκειται για τα συνολικά πέντε βαγόνια μιας αμαξοστοιχίας, του «Συρμού 27», όπως είναι ο τίτλος του καταληκτικού διηγήματος. Αυτό το τελευταίο διήγημα έχει τη μορφή μονολόγου. Πρόκειται για τον μονόλογο του ίδιου του συρμού, όταν αυτός εγκαταλείπει τον κεντρικό σταθμό και οδεύει προς βορρά, όπως έχει κάνει άπειρες φορές στον μακρόχρονο βίο του. Το εικάζουμε ότι υπήρξε μακρόχρονος, μια και πρόκειται για τον συρμό «Αριστοτέλης», της γραμμής Αθήνα-Θεσσαλονίκη, που φημίζεται για την παλαιότητα των τρένων της. Όπως και να έχει, αυτή είναι η τελευταία φορά, καθώς πηγαίνει για απόσυρση.
Για το τρένο, ως θέμα ή και απλώς ως σκηνικό, έχουν γραφεί ουκ ολίγα διηγήματα, καθώς και μυθιστορήματα. Θεματική, πάντως, ανθολογία, όσο γνωρίζουμε, δεν υπάρχει. Μόνο μια με διηγήματα ισπανών, αργεντίνων και μαξικάνων συγγραφέων, είχε κυκλοφορήσει προ ετών, με τίτλο, «Σιδηροδρομικώς». Προσφάτως, για να εορτασθούν τα δεκάχρονα του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών, προκηρύχθηκε διαγωνισμός διηγήματος με θέμα «Ταξίδι στον Αέρα». Κανονικά, θα έπρεπε να είχε προηγηθεί διαγωνισμός διηγήματος για το τρένο, δεδομένου ότι οι ελληνικοί σιδηρόδρομοι, που κρατούν από την εποχή του Χαρίλαου Τρικούπη, έχουν προ πολλού συμπληρώσει την εκατονταετηρίδα τους. Δεν γνωρίζουμε, πάντως, άλλο συγγραφέα στα καθ’ ημάς, που να έγραψε σειρά διηγημάτων με θέμα το τρένο.
Η Κασκάλη προτιμά την αφήγηση στο τρίτο πρόσωπο, ανεξάρτητα αν οι ιστορίες της παρακολουθούν την οπτική ενός μόνο προσώπου. Εκτός από δυο διηγήματα, που, στον τίτλο τους, έχουν περισσότερες της μιας θέσεις, οπότε και η αφήγηση παρακολουθεί ισάριθμα πρόσωπα. Σε κάθε ιστορία, ο ταξιδιώτης αλλάζει φύλλο, ηλικία και επάγγελμα. Έτσι δημιουργείται η εντύπωση μιας επιλεκτικής περιπτωσιολογίας, που φαίνεται να γίνεται σε μια προσπάθεια εμβάθυνσης στην ψυχοσύνθεση των ταξιδιωτών, καθώς και στις νοοτροπίες διαφορετικών ηλικιών και κοινωνικών τάξεων. Στο πρώτο διήγημα, ο ταξιδιώτης είναι ένας ιδιωτικός υπάλληλος, που η εταιρεία του, με έδρα τη Θεσσαλονίκη, τον στέλνει στην Αθήνα για εκπαιδευτικό σεμινάριο. Είναι δέκα χρόνια παντρεμένος και έχει περισσότερα του ενός τέκνα. Αυτό, ωστόσο, δεν τον εμποδίζει να κυνηγά τις ερωτικές περιπέτειες. Σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού, αναπολεί μια παλαιότερη σχέση του. Ήταν μια γυναίκα, χωρίς αναστολές, που ζούσε μόνη της. Η σχέση τους διακόπηκε ξαφνικά, με πρωτοβουλία εκείνης. Η συναισθηματική εμπλοκή και των δυο, την οποία δεν ήθελαν να παραδεχτούν, την κατέστησε αδύνατη. Το διήγημα σκιαγραφεί τον γνώριμο τύπο του άντρα, που έχει μεγάλη ιδέα για τη γοητεία και τον ανδρισμό του.
Στο δεύτερο, μια φοιτήτρια θέλγεται από νεαρό συνταξιδιώτη της. Τα αισθήματα δείχνουν αμοιβαία. Μόνο που εκείνη έχει στη Θεσσαλονίκη έναν ηλικιωμένο εραστή, που την συντηρεί, ενώ εκείνον τον περιμένει ο μόνιμος δεσμός του στην Αθήνα. Τελικά, δεν τολμούν ούτε να συστηθούν, πόσω μάλλον να ανταλλάξουν τηλέφωνα. Η κοπέλα, ωστόσο, ελπίζει σε μια μελλοντική συνάντησή τους, όταν αδέσμευτοι θα βρεθούν εκτός Ελλάδος. Αυτή η ρομαντική της διάθεση δεν πολυταιριάζει με το πρακτικό πνεύμα, που αντικατοπτρίζουν οι σκέψεις της.
Στο τρίτο διήγημα, περιγράφεται μια συγκυρία δραματικών καταστάσεων με κεντρικό πρόσωπο έναν συνταξιούχο, που ταξιδεύει στην Αθήνα για να δει τα δυο παντρεμένα παιδιά του. Ο ίδιος, μετά από χρόνια σκληρής δουλειάς στις οικοδομές, έχει εγκατασταθεί στο χωριό του, κοντά στη Βέροια, και έχει ξαναπαντρευτεί, αφού έχασε νωρίς από καρκίνο τη γυναίκα του. Στο επόμενο διήγημα, το ταξίδι είναι ταξίδι επιστροφής μιας γυναίκας στον άντρα και το παιδί της. Στην Αθήνα είχε έρθει για να επισκεφτεί μια φίλη της, παλιά συνάδελφο στο αθηναϊκό “καλό σπίτι”, όπου δούλευε, πριν την αποκαταστήσει ένας χτίστης από βορειοελλαδίτικο χωριό. Την έβγαλε από το βούρκο, θα έγραφε ένας παλαιότερος μυθιστοριογράφος.
Στο πέμπτο διήγημα, ανατέμνεται το πρόβλημα της ομοφυλοφιλίας στον κλοιό στρατώνα και οικογένειας. Ένας φαντάρος, στην πρώτη του έξοδο, επιστρέφει στο πατρικό του στην Αθήνα. Με σπουδές στο εξωτερικό, ήδη τριαντάρης, βρέθηκε παραδόξως να υπηρετεί στον Έβρο. Έχει ζήσει ένα δυνατό δεσμό με φίλο του στη Γερμανία. Ακαταστάλακτος, όμως, σκέφτεται σοβαρά τον μόνιμο δεσμό με γυναίκα. Ακολουθεί το διήγημα, που έχει ως τίτλο πολλές θέσεις, όπου παρατίθενται τα προβλήματα μιας οικογένειας λόγω ενός διαζυγίου, κατά το ενός κακού μύρια έπονται. Τη συλλογή κλείνει το διήγημα, με τίτλο δυο θέσεις, στο οποίο ένας ηλικιωμένος από χωριό μονολογεί, ενώ ο νεαρός συνταξιδιώτης του σκέπτεται, τις δικές του δυσκολίες, επαγγελματικές και οικογενειακές. Επιμύθιο, ο καθείς και τα βάσανά του. Αυτό είναι το ευρύ φάσμα ηρώων και προβληματισμών, που καθορίζει ως ένα βαθμό το αποτέλεσμα.
Το πρώτο βιβλίο της Κασκάλη δείχνει την αφηγηματική της άνεση. Λιγότερο ικανοποιητικές δείχνουν οι ψυχογραφήσεις, που αποπειράται. Από μια άποψη, αναμενόμενο, αφού ξανοίγεται σε τόσες διαφορετικές περιπτώσεις. Στις πιο ανοίκειες προς αυτήν, σχηματοποιεί, καταλήγοντας να στρογγυλεύει τους χαρακτήρες. Τα πάθη, όμως, δεν επιδέχονται παρόμοιες ταχτοποιήσεις. Γιατί άλλα τα υλικά της πεζογραφίας κι άλλα μιας κοινωνιολογικής μελέτης. Για παράδειγμα, το διήγημα, που δημοσιεύει στο πρόσφατο τεύχος του «Εντευκτηρίου», δείχνει σαν αφηγηματική εφαρμογή της διδακτορικής της γύρω από τις εκφάνσεις της ελληνικότητας στη μεταναστευτική λογοτεχνία.

Μ. Θεοδοσοπούλου

Λογοτεχνικά Βραβεία ΔΙΑΒΑΖΩ 2011, 9 πρωτοεμφανιζόμενοι για ένα βραβείο, του Δημήτρη Μαστρογιαννίτη (Athens Voice τχ 346/11-5-2011)

Για 15η χρονιά το περιοδικό «Διαβάζω» θα απονείμει τα Λογοτεχνικά Βραβεία ΔΙΑΒΑΖΩ. Το να συμπεριληφθεί το όνομα ενός συγγραφέα/ποιητή στη λίστα για το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου είναι ένα δείγμα «αναγνώρισης» και προτροπής για συνέχεια. Η A.V., χορηγός επικοινωνίας, έκανε μια ερώτηση στους 9 υποψηφίους για τη συγκεκριμένη κατηγορία: αν και υποψήφιοι για ένα σημαντικό βραβείο, πιστεύετε πως έχει δίκιο ο Ρενουάρ όταν έλεγε: «Ο μοναδικός έπαινος που πρέπει να κάνουν σε έναν καλλιτέχνη, είναι να αγοράζουν τα έργα του»;

Άννα Αφεντουλίδου
Ελλείπον σημείο, εκδ. Πανδώρα (ποίηση)
«Το θέμα δεν είναι να επαινούν τον Καλλιτέχνη, αλλά να επιτρέπουν στο Έργο του να ζει και ν’ ανασαίνει μέσω του Άλλου… η εναγώνια αναζήτηση του οποίου αποτελεί μιαν από τις ύστατες κοινωνικές του πράξεις».

Μιχάλης Γεννάρης
Πρίγκιπες και δολοφόνοι, εκδ. Ίνδικτος (μυθιστόρημα)
«Τους πίνακες που ζωγραφίζω, φροντίζω και τους χαρίζω σε φίλους. Πάτρωνες και Ευγενικοί Χορηγοί των μυθιστορηματικών μου καθεδρικών, είναι οι φιλάνθρωποι, φιλαναγνώστες Γεννήτορές μου».

Στέργια Κάββαλου
Αλτσχάιμερ Trance, εκδ. Τετράγωνο (διήγημα)
«Δεν υπάρχουν μοναδικοί έπαινοι, δεν υπάρχουν μοναδικοί τρόποι. Πατώντας, όμως, στη φράση του Ρενουάρ θα έλεγα πως “ο πιο αυθεντικός έπαινος που μπορούν να κάνουν σε έναν καλλιτέχνη είναι να μοιραστούν το έργο του”. Από καρδιά σε καρδιά, από χέρι σε χέρι».

Λένα Καλλέργη
Κήποι στην άμμο, εκδ. Γαβριηλίδης (ποίηση)
«Δεν νομίζω ότι υπάρχει μοναδικός έπαινος ούτε μοναδικός τρόπος ανταμοιβής για τους καλλιτέχνες. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζονται και να αμείβονται, όπως πολύ σημαντικό είναι να νιώθουν καλά οι ίδιοι με το έργο τους και τη γνησιότητά του, ανεξάρτητα από την υποδοχή που μπορεί να έχει».

Δώρα Κασκάλη
Στο τρένο, εκδ. Γαβριηλίδης (διήγημα)
«Η επικοινωνία με τους αναγνώστες είναι ο βασικός στόχος ενός πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα που αποφασίζει να δημοσιοποιήσει το έργο του. Ωστόσο, είναι σπουδαία εργαλεία για να καταστήσει γνωστή τη δική του φωνή, τόσο η κριτική υποδοχή όσο και η όποια επιβράβευσή του».  
Μάρτυ Λάμπρου
Κόπιτσες, εκδ. Οσελότος (διήγημα)
«Οι άνθρωποι αγοράζουν επενδύοντας, όπως και οι καλλιτέχνες, για την ψυχή τους. Και εγώ, Πιερ Ωγκίστ, ειμί πτωχή και πένης και μ’ ένα σακίδιο στους ώμους, όμως ο Μιχαήλ Μπαχτίν είχε πει: “Ο καλλιτέχνης γράφει για τις επόμενες γενιές”».

Ανέστης Μελιδώνης
Αστέρια από χαρτί, εκδ. Γαβριηλίδης (ποίηση)
«Ο Ρενουάρ –γιος φτωχής οικογένεια– εκτιμούσε την οικονομική πλευρά που θα του επέτρεπε να αφοσιωθεί στο έργο του. Αν λοιπόν υπάρχει έπαινος αυτός είναι η έμπρακτη αναγνώριση, αφού η περαιτέρω κατανόηση φαντάζει αδύνατη για έναν καλλιτέχνη βυθισμένο στο έργο του».

Βάσω Νικολοπούλου
Βασιλική, εκδ. Πόλις (νουβέλα)
«Για μένα είναι σημαντικός ο έπαινος, ιδίως ο έπαινος από ανθρώπους που επικοινώνησαν με το βιβλίο μου. Μου φαίνεται σπουδαίο να μαθαίνω ότι κάποιος “είδε” ό,τι βλέπω, “άκουσε” ό,τι λέω, “ένιωσε” όσα γράφω. Κι ας το δανείστηκε το βιβλίο…»

Θοδωρής Ρακόπουλος
Φαγιούμ, εκδ. Μανδραγόρας (ποίηση)
«Η αγορά συνεπάγεται χρηματική διαμεσολάβηση. Η ποίηση όμως είναι τράπεζα αίματος, και το βιβλίο δωρεά ανώνυμου δότη. Ο έπαινος είναι σαν όμορφο αντίδωρο, καταρχήν αφού ο αναγνώστης/κριτικός έχει ανατρέξει τη λεπτή κόκκινη γραμμή, από το ποιητικό DNA, πίσω στον ανώνυμο».

Στη μικρή λίστα για τον πρωτοεμφανιζόμενο συγγραφέα των λογοτεχνικών βραβείων του περιοδικού “Διαβάζω” για το 2010

Αναδημοσίευση από “Τα Νέα”:

Μερικά από τα πιο γνωστά ονόματα της ελληνικής λογοτεχνίας, όπως οι Λένα Διβάνη, Μάρω Δούκα, Τάκης Θεοδωρόπουλος, Αλκη Ζέη, Ιωάννα Καρυστιάνη, Λένα Κιτσοπούλου αλλά και πολλοί άλλοι συμπεριλαμβάνονται στις μικρές λίστες των υποψήφιων βιβλίων για τα Λογοτεχνικά Βραβεία ΔΙΑΒΑΖΩ που απονέμει το ομώνυμο περιοδικό για δέκατη πέμπτη χρονιά, και οι οποίες ανακοινώθηκαν τη Δευτέρα από τις δύο κριτικές επιτροπές.

Η τελετή απονομής θα πραγματοποιηθεί την Τρίτης 17 Μαΐου στις 19.00 στο αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, της οδού Πειραιώς.

«Η μεγαλύτερη καινοτομία είναι ότι τα βραβεία αποτελούν πίνακες των εικαστικών καλλιτεχνών Μιχάλη Αμάραντου, Θανάση Μακρή, Κώστα Νταούλα και Γιώργου Σπυρόπουλου, προσφορά του Μουσείου Φρυσίρα, και συνοδεύονται από χρηματικό έπαθλο 2.000 ευρώ έκαστο (αυξήθηκε κατά 1000 ευρώ από πέρυσι), χορηγία του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Έργων Λόγου. Αν και διανύουμε περίοδο κρίσης, είμαστε συνειδητά αισιόδοξοι. Τα σχέδια μας αντί να μικραίνουν, πληθαίνουν» ανέφερε ο δημοσιογράφος και διευθυντής του περιοδικού Διαβάζω Γιάννης Μπασκόζος.

Οι κατηγορίες των βραβείων είναι: καλύτερου μυθιστορήματος, διηγήματος – νουβέλας, λογοτεχνικού δοκιμίου – μελέτης, ποίησης, πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα (στη μνήμη του Ηρακλή Παπαλέξη), εικονογραφημένου παιδικού βιβλίου, και λογοτεχνικού βιβλίου για μεγάλα παιδιά.

Ακόμη, φέτος θα απονεμηθεί βραβείο «Προσφοράς στο Βιβλίο» στη μνήμη του ιδρυτή του περιοδικού Διαβάζω, Περικλή Αθανασόπουλου. «Το βραβείο αυτό αποφασίστηκε να δίνεται όχι με καλλιτεχνικά κριτήρια όπως τα υπόλοιπα αλλά είναι ένα βραβείο που απονέμεται σε άτομα ή φορείς που προσέφεραν και προσφέρουν στο περιοδικό από “άλλους δρόμους”» σημείωσε ο εκδότης του περιοδικού Γιώργος Γαλάντης.

Όσον αφορά την διαδικασία αξιολόγησης, οι επιτροπές των βραβείων έκριναν το σύνολο της παραγωγής του 2010, με το υλικό τους να αντλείται από τους κοινούς καταλόγους της ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ και του Διαβάζω. Έλαβαν, επίσης, υπόψη τους και τις μεμονωμένες παραγωγές όσων συγγραφέων είχαν αποστείλει τα βιβλία τους στη διεύθυνση του περιοδικού.

Η ψηφοφορία είναι μυστική και το κάθε μέλος της επιτροπής αξιολογεί τα βιβλία με σειρά προτίμησης. Τα αποτελέσματα θα ανακοινωθούν το βράδυ της απονομής.

Η είσοδος στην τελετή θα είναι ελεύθερη για το κοινό.

Σε άνθηση το διήγημα
Μιλώντας εκ μέρους της επιτροπής κρίσης των βιβλίων για ενήλικες, ο κριτικός λογοτεχνίας Αλέξης Ζήρας τόνισε πως «κατά την τελευταία εικοσαετία, όπου οι νέες αφηγηματικές τεχνικές ευνοούν τις μικρές φόρμες και δανείζονται πολύ συχνά μέσα έκφρασης και γλώσσες από άλλες τέχνες, το διήγημα διανύει μία από τις πιο ανθηρές περιόδους του».

Όπως εξήγησε ο κ. Ζήρας, «το μυθιστόρημα του 2010, έχει γίνει σε πολλές περιπτώσεις ιδιαίτερα στοχαστικό, με την ανάπτυξη σκέψεων και προβληματισμών για την πολιτική, έχει αποβάλει την αφέλεια και τον αυθορμητισμό που το διέκριναν ως ακόμα τη δεκαετία του ’80, και ταυτόχρονα βάζει με πιο απαιτητικό τρόπο στον σύγχρονο αναγνώστη ερωτήματα για πράγματα που νόμιζε λυμένα ή ότι τα είχε αφήσει πίσω του, όπως η αναψηλάφηση της νεότερης ιστορίας, που εδώ και κάμποσο καιρό έχει γίνει προνομιακό πεδίο για τους μυθιστοριογράφους. Κάτι που ισχύει και για την ποίηση».

Ακόμα, συμπλήρωσε ο κ. Ζήρας, η συνειδητοποίηση ότι είμαστε πλέον πολίτες του κόσμου, χωρίς προστατευτικά όρια, έχει ελαττώσει κατά πολύ στα ανάλογα βιβλία την εμφάνιση του άλλου τόπου ή του άλλου ανθρώπου ως ξένου και ακατανόητου.

Σύμφωνα με τον ίδο, το πιο δύσκολο έργο της επιτροπής είναι να επιλέξει τις υποψηφιότητες των καλύτερων πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων. «Είναι η κατηγορία που χρειάζεται το περισσότερο ψάξιμο, και, επίσης, είναι η κατηγορία όπου η βοήθεια από τη μεριά της κριτικής βιβλίου είναι ελάχιστη έως ανύπαρκτη» κατέληξε.

Αναλυτικά οι μικρές λίστες:

Πρωτοεμφανιζόμενος συγγραφέας

•Αφεντουλίδου Αννα, Ελλείπον σημείο, εκδόσεις Πανδώρα (ποίηση)
•Γεννάρης Μιχάλης, Πρίγκιπες και δολοφόνοι, εκδόσεις Ίνδικτος (μυθιστόρημα)
•Κάββαλου Στέργια, Αλτσχάιμερ Trance, εκδόσεις Τετράγωνο (διήγημα)
•Καλλέργη Λένα, Κήποι στην άμμο, εκδόσεις Γαβριηλίδης (ποίηση)
•Κασκάλη Δώρα, Στο τρένο, εκδόσεις Γαβριηλίδης (διήγημα)
•Λάμπρου Μάρτυ, Κόπιτσες, εκδόσεις Οσελότος (διήγημα)
•Μελιδώνης Ανέστης, Αστέρια από χαρτί, εκδόσεις Γαβριηλίδης (ποίηση)
•Νικολοπούλου Βάσω, Βασιλική, εκδόσεις Πόλις (νουβέλα)
•Ρακόπουλος Θοδωρής, Φαγιούμ, εκδόσεις Μανδραγόρας (ποίηση)